Çevreye duyarlı tasarım ürünün ekonomik olarak karlı olduğu kadar çevreye kaşı da duyarlı tasarlanmasını amaçlar. Ürünü daha fikir aşamasından ele alır ve onu mümkün olan en zararsız şekilde tasarlar. Çevreye duyarlı tasarım kirlilik önleyici bir planlama uygulamasıdır.
1. Atık Denetleme (AD) - Waste Reduction Audit -
Her proses ve işlem için bir materyal dengesi (material balance) oluşturulmasını gerektiren AD bir
endüstri, fabrika ya da proses için gerekli olan tüm girdilerin ve bunlardan oluşan tüm atıkların
belirlenmesini içerir. AD sonucu tüm atıklar, bunların kaynakları, miktarları ve içerikleri ile bunların
azaltılma olanakları belirlenir. Atık ve Emisyon Denetleme (Waste and Emission Audit), Atık ve
Emisyon Önleme Değerlendirmesi (Waste and Emission Prevention Assessment) ve Atık Azaltma Denetlemesi (Waste Minimization Audit) AD ile es anlamlı olarak kullanılan kavramlardır.
Bir AD uygulaması;
- Üretilen atıkların kaynak, miktar ve türlerini tanımlar;
- Kullanılan temel işlemler, hammaddeler, ürünler, su kullanımı ve atık üretimi konularında bilgi
toplar;
- Prosesteki yetersizlikleri ve zayıf yönetim noktalarını belirler;
- Kirlilik Önleme için gerekli olan hedefleri belirler;
- Ucuz atık yönetim planlarının geliştirilmesine olanak verir;
- İşyerindeki çalışan personelin Kirlilik Önleme'nin yararları konusundaki bilinç düzeyini arttırır;
- Kullanılan prosesler hakkındaki bilgi düzeyini arttırarak, proses verimliliğinin artırılmasına
yardımcı olur.
2. Yaşam Döngüsü Değerlendirme (YDD) - Life Cycle Assessment -
YDD birbirinin alternatifi iki ya da daha fazla etkinliğin/yaklaşımın sistematik birer envanterinin
çıkartılması ile bunların çevresel etkilerinin ayrıntılı olarak değerlendirmesinden oluşur. Bu
değerlendirme, söz konusu etkinliğin, belirlenen sınırlar içerisinde, içerdiği tüm aşamalar, tüm girdiler ile ara ve son ürünlerin bir yasam döngüsü çerçevesinden beşikten mezara (from craddle to the grave) izlendiği tanımlı bir zaman ve mekan için yapılır. YDD çalışması bir karar mekanizması olmayıp, verilecek olan kararlara yardımcı olma niteliği taşır.
YDD sürekli gelişmekte olan, asıl olarak ürünleri hedef alan ve pek çok kullanımı bulunan bir
metottur. YDD ana olarak Çevresel etiketleme kriterlerinin geliştirilmesinde, ürünlerin
hammaddelerinin, üretim proseslerinin, ekipmanlarının, vb. değiştirilmesi ya/ya da yeniden
tasarlanması aracılığıyla çevresel etkilerinin önlenmesi/azaltılması amacıyla kullanılır. Ayrıca, bir
ürünün yasam döngüsünün hangi aşamasında daha ayrıntılı bir atık denetleme uygulamasının gerekliolduğunu belirlemek için de faydalıdır.
Temel olarak YDD dört bileşenden oluşur:
1.Amaç Belirlenmesi: Bu aşamada söz konusu etkinlik/yaklaşım incelenerek, problem(ler) net olarak tanımlanır. Buna bağlı olarak da değerlendirmenin amaç ve hedefleri belirlenir.
2.Yasam döngüsü envanteri: Bu aşamada ürünün değişik süreçlerinde ne kadar enerji ve hammadde kullanıldığı ve çeşitli alıcı ortamlara ne kadar atık verildiği konusunda bilgi derlenir.
3.Etki Değerlendirmesi: Envanter analizinde belirlenen çevresel yüklerin neden olduğu çevresel
etkilerin, değişik baslıklar altında (sera etkisi potansiyeli, asidifikasyon, vb.) belirlenmesini içerir. Bu değerlendirme ışığında söz konusu olan değişik etkinlik ve/veya yaklaşımların değişik baslıklar
altındaki etkileri karşılaştırılır.
4.İyileştirme Değerlendirmesi: İsteğe bağlı olarak yapılan bu aşamada değişik süreçler
değerlendirilerek, çevresel kirlilik yüklerinin önlenmesi/azaltılması için yapılması gerekli olan
iyileştirmeler ve değişiklikler belirlenir.
Her ne kadar karar verme aşamalarını Kirlilik Önleme uygulamalarını yaygınlaştıracak şekilde
etkilemek için etkili ve önemli bir araç ise de, YDD yaklaşımı, çalışma sınırlarının belirlenmesi,
toplanan bilgilerin kalite ve güvenilirlikleri, bu bilgilerin analizinde kullanılan yaklaşımlar, çalışmayı
yürüten kişi ve kuruluşların görüş açıları gibi konulardaki farklılıklara bağlı olarak çok değişik
sonuçlar verebilmektedir. Bu nedenle bu çalışmaların sonuçları dikkatle incelenmeli ve karar
aşamasındaki ağırlıkları dikkatli belirlenmelidir.
3. Kimyasal Değerlendirme (KD) - Chemical Assessment -
KD kimyasal maddelerin, çeşitli bilgi kaynakları ve veri tabanları kullanılarak, potansiyel toksik
etkilerinin belirlenmesini içerir. Örneğin, Materials Safety Data Sheets (Materyal Güvenlik Veri
Kayıtları) ve International Programme on Chemical Safety (Uluslararası Kimyasal Güvenlik
Programı) bir kimyasalın insan saglıgı ve çevre kalitesi üzerindeki zararlarının belirlenmesi için
yaygın olarak kullanılan bilgi kaynaklarıdır. Bu kaynaklar kullanılarak, aynı is için kullanılabilen
birden fazla kimyasal maddeden insan saglıgı ve çevresel değerler için en az zararlı olanını seçmek olasıdır. KD Risk Değerlendirme'nin bir parçasıdır.
4. Enerji Denetleme (ED) - Energy Audit -
ED bir isletmede birim ürün basına kullanılan enerji tür ve miktarı, enerji kullanımındaki ve
bedelindeki yıllık ve mevsimsel değişiklikler ile enerji kayıplarının belirlendiği bir denetleme
mekanizmasıdır. ED bir isletmenin birim ürün basına kullandığı enerji için yapılan harcamaların
azaltılmasına yönelik olarak hazırlanan enerji yönetimi programının bir parçasıdır.
Bir ED programı;
- Kullanılan enerjinin kaynak, miktar ve bedelini belirler;
- Birim işlemde kullanılan enerji miktarını belirler;
- Enerji kullanımı bazında prosesteki yetersizlikleri ve zayıf yönetim noktalarını belirler;
- Enerji tasarrufu bazında hedefleri belirler;
- Ekonomik ve verimli enerji stratejilerin geliştirilmesine yardımcı olur;
- İşyerindeki çalışan personelin kullanılan enerji ve bunun ekonomik boyutu hakkındaki bilinç
düzeyini arttırır.
ED sonucu bir enerji yönetim eylem planı geliştirilerek, uygulamaya koyulur. Daha sonra bu
uygulama değerlendirilerek, sürekli bir geliştirmeye tabi tutulur.
5. Çevreye Duyarlı Tasarım - Ecodesign-
Çevreye duyarlı tasarım yada çevreci tasarım (ecodesign) tasarım aşamasında ürünün tüm yaşam döngüsü boyunca (üretimden atık olarak bertarafına kadar) çevreye olası yan etkilerini göz önüne alarak ürünü çevreye en az zarar verecek şekilde tasarlanmasına dayanır. Çevreye duyarlı tasarım, ürünün üretiminden ve tüketiminden kaynaklanan olası kirletici etkilerini azaltmak için ürünü belli kriterlere uygun tasarlar. Bu kriterler:
Ürünün,
- Mümkün olan en az miktarda toksik ve kirletici madde içerecek
- En yüksek geri dönüştürülebilme oranını sahip olacak
- Doğada biyolojik olarak kolay ayrıştırılabilecek
- Üretimi ve kullanımı sırasında düşük miktarda enerji ve doğal kaynak tüketecek
- Üretimi ve kullanımı sırasında düşük düzeyde kirlilik ve atık üretecek
- En fazla kullanım süresine ve kalitesine sahip olacak şekilde tasarlanmasıdır.
Çevreye duyarlı tasarım, ürünün yaşam döngüsü boyunca çevreye vereceği zararları tüm tasarım projesinin bir parçası olarak benimser ve bu zararları önlemek için bazı stratejiler uygular. Bu stratejiler:
Ham Madde Aşaması
- Ürünün doğal kaynak kullanımını azaltması
- Ürünün çevresel etkisi daha az ham maddeden üretilmesi
Üretim Aşaması
- Ürünün temiz üretim süreçleriyle üretilmesine uygun olması
Dağıtım Aşaması
- Ürünün verimli taşınabilmesi
Tüketim/Kullanım Aşaması
- Ürünün enerjiyi ve suyu verimli kullanması
- Ürünün servis ve onarım ihtiyacının az olması
- Ürünün dayanıklı ve uzun ömürlü olması
- Ürünün kullanımı sırasında çevreyi kirletmemesi
Tüketim Sonrası
- Ürünün yeniden kullanabilir veya kolaylıkla geri dönüştürülebilmesi
- Ürünün bileşenlerine kolay ayrılabilmesi
- Ürünün zararsız şekilde atık toplama alanlarında bertaraf edilebilmesi
Çevreye duyarlı tasarım ürünün ekonomik olarak karlı olduğu kadar çevreye kaşı da duyarlı tasarlanmasını amaçlar. Ürünü daha fikir aşamasından ele alır ve onu mümkün olan en zararsız şekilde tasarlar. Çevreye duyarlı tasarım kirlilik önleyici bir planlama uygulamasıdır.
Yazan: Prof. Dr. Göksel Demirer
Kaynak: http://www.enve.metu.edu.tr/people/gndemirer/links/temizuretim/tua.htm
